Уул уурхайн лиценз цөөрсөн гэж үү?

Саяхан ТВ-ээр нэгэн албан тушаалтан лицензийн тоо сүүлийн жилүүдэд их цөөрсөн, одоо дөнгөж 4700 орчим байгаа гэж байхыг сонслоо. 2007 оны 11 сараас хойш бол лицензийн тоо цөөрөөгүй, харин ч нэмэгдсэнийг тэр үеийн лицензийн тоо мэдээлллийг хадгалсны хувьд бол би мэдэж байгаа. Түүнчлэн саяхан 160-аад лицензийг Ашигт малтмалын газар ураны ордыг хамаарах болсон өөр агентлагт шилжсэнээр тоо бага зэрэг буурсан харагдаж байгаа байх.

За тэр тоо нэмэгдэх буурах нэг асуудал. Харин лицензийг дотоодын наймаачид, мөн гадныхан ихээр эзэмшиж, хоорондоо солилцож, наймаалцаж, дараа нь хэний ч мэдэлд очсон байх магадлалтай, тэрнийг нь Засгийн газар нь хамгийн сүүлд мэддэг байдал жишиг болжээ. БЧП Биллитон, Айвенхоу Майнз хоёр манай Оюу Толгойг хоорондоо 35 сая доллараа наймаалцаж, тэгээд одоо БЧП нь энэ мөнгийг тухайн үед татвар төлөлгүйгээр авснаас гадна Оюу Толгойн бүх бүтээгдэхүүний 2 хувийг авахаар тохирчихоод байгаа билээ. Тэр мөнгөө бас татвар төлөхгүй авна гээд зүтгээд байгаа. Иймэрхүү наймааг Монголд маш олон гадны болон дотоодын компаниуд хийсээр байгаа.

Үүнийг зохицуулах нэг арга бол лицензийн төлбөрийг нэмэх. ДБ-ны нэг мэргэжилтний хэлж байгаагаар Монгол шиг лиценз олноор нь эзэмшээд ямар ч ажил хийхгүй байхад хямдхан төлбөртэй газар энэ дэлхий дээр байхгүй гэнэ. Нээрээ ч гэнэтийн ашгийн татвар гэж байхгүй боллоо, дээр нь ашгийн татварын хэмжээгээ ч Монгол улс нилээдгүй хэмжээгээр бууруулсан, тэгэхээр лицензийн төлбөрийг нь бага зэрэг нэмэхэд их мөнгөнд эргэлддэг уул уурхайн компаниуд нэг их уурлаад байхгүй байлгүй дээ. Харин эерэг тал нь мэдээж лицензийг наймаалах зорилгоор эзэмших сонирхол багасах байх.

Нөгөө талаас уул уурхайн бодлогын асуудлаар туршлагатай бас нэгэн мэргэжилтний өгүүлж буйгаар ТЭЗҮ нь дуусаагүй байхад ашиглалтын лиценз өгдөг улс дэлхийд Монгол л байх шиг байна. Бусад оронд бол ТЭЗҮ дуусаагүй бол хайгуулын лицензийг нь л сунгадаг, гэхдээ жил бүр хайгуулд зарцуулах хамгийн бага зардлыг тогтоогоод өгчихдөг. Ингэснээр компани ажил хийхгүйгээр, арилжаалах зорилгоор хайгуулын лиценз удаан бариад байхгүй, нөгөө талаас ураны ордууд, Оюу Толгой, Таван Толгой зэрэгтэй холбоотойгоор Монголд үүсээд байгаа нөхцөл үүсэхгүй.

Хүний хөгжил сан

Монголд олон сан байдаг. Олон сайхан нэртэй. Ихэнхийнх нь үйл ажиллагааны үр дүн тодорхой биш. Харин саяхан нэг том сан байгуулахаар болжээ. Хүний хөгжил сан. Тусгай хуулиар зохицуулагдах цөөхөн сангийн нэг. Сонирхоод хуулийг нь үзлээ. Хуульч биш болохоор ойлгох юм алга. Гэхдээ хуульч биш хүний нүдэнд тусах зарим нэгэн зүйл байнаа.

Үндсэн санаа нь уул уурхайн баялгийг ард түмэндээ тэгш хүргэх. Энэ тухай хоёр нам нэг нь хишиг, нөгөө нь хувь гээд сонгуулийн үеэр амлачихсан. Харин хоёр нам зөвшилцөлд хүрч, хүний хөгжлийн нэртэй байхаар тогтжээ. Харин хуулинд хишиг, хувь гэх үгийг зэрэгцүүлэн хэрэглэжээ. Энэ хууль хүчинтэй байхад энэ хоёр намыг би л лав мартахгүй болжээ. За тэр ч яахав.

Дэлхийн Банк бие даасан think tank байгуулахад туслана

Хоёр жилийн өмнө санагдана, манай улсын уул уурхайн салбарын засаглалыг бэхжүүлэх зорилгоор Дэлхийн банк 9.3 сая долларын зээл, тусламжийн багцыг баталсан байдаг. Үнэхээр цагаа олсон, хэрэгтэй төсөл гэж бодож байгаа.

Харамсалтай нь энэ зээл\тусламж нь зөвхөн төрийн байгууллагуудыг бэхжүүлэхэд, тэр дотроо гүйцэтгэх засаглалын чадавхийг нэмэгдүүлэхэд чиглэж байгаа. Нэг талаас сонирхолын бүлгүүдийг өргөнөөр оролцуулж байж бодлого боловсруулах ёстой гэж Дэлхийн банк өөрөө хэлдэг, гэтэл чадавхийг бэхжүүлэх болохлээр төрийн байгууллагыг л анхаарч байгаа нь ойлгогддоггүй юм. Энэ төслийн хүрээнд Австрали, Чили зэрэг улсуудад манай дарга нар олноороо айлчилсан нь үнэн. Туршлага судлахаар. Харин төслийн баримтад нэг арга хэмжээ байгаа нь анхаарал үнэхээр татаж байгаа юм. Энэ нь бие даасан think tank байгуулах асуудал юм. Ач холбогдол нь их. Мэдээж манай улс төрчид тийм бие даасан институцийн үгийг бол сонсох байх… Харин тэр бие даасан байгууллагыг Хэрэг эрхлэх газрын дэргэд байгуулна гэж бичсэн байгаа юм.

Дэлхийн өсөлт одоо ямар улсыг өсгөж яваа бол…

Оюутолгойн гэрээ батлагдахаас өмнө Дэлхийн өсөлт байгууллага маш идэвхтэй ажиллаж байсан санагдана. Сонинд нүүр дүүрэн ярилцлага өгч байсан, бас үе үе мундаг либертари ч гэх үү хард капиталист ч гэх үү эдийн засагчдыг авчирч олон хүнтэй уулзуулж байсан. Харин одоо амралтаа авсан бололтой чимээгүй болж. Шинэ жил гартал амралт дуусахгүй нь ойлгомжтой. Харин дараа нь хэзээ шинэ судалгаагаа танилцуулах бол?

Хөдөлгөөнгүй гэрээ

Оюутолгойн гэрээг сүр дуулиантай баталсан билээ. Төрийн ордны тэр том танхимд дүүрэн хүн цугласан байсан. Харин иргэний нийгмийн төлөөлөл хэн хэн байсан бол? Хөдөлгөөн гэгддэг, гэрээг эсэргүүцэж байсан хэд гадна нь эсэргүүцсэн хэвээр л байсан.

Энэ гэрээний төслийг олон удаа шүүмжилж, гэрээг чамбайруулахад ННФорум нилээд үүрэгтэй байсан гэж боддог. Гэвч биднийг ч тэр танхимд урьсангүй. Уг нь бид улс төржихгүй, туйлшрахгүй, зөвхөн бодит асуудал л ярьж байсан гэж би хувьдаа боддог юм. Жирийн соёл байсангүй юу, эсвэл сайхан гэрээ байгуулахад нь бид үнэхээр саад болж байв уу…

LEARNING-BY-DOING: CIVIL SOCIETY ENGAGEMENT IN MINING

Introduction

This case study focuses on the role civil society in Mongolia has played in influencing mining policies, and adopting and advancing Extractive Industries Transparency Initiative (EITI). While EITI is only one of few initiatives to promote transparency and build dialogue in mining sector, its multi-stakeholder approach and focus on concrete deliverables make it distinct from other initiatives and gives civil society a very clear and substantive role to influence mining sector development. But challenges remain to make civil society participation more effective, including building its capacity, ensuring more formal participation, providing financial support and requiring responsibility accounting and independence.

25 тэрбум төгрөг хаачсан нь хэнд ч сонин биш гэж үү?

Олборлох үйлдвэрлэлийн ил тод байдлын олон улсын санаачлагад Монгол Улс 2006 онд албан ёсоор нэгдэн орж, 2006 оны санхүүгийн жилийн байдлаар уул уурхайн компаниудын улсад төлсөн гэх татварын тайланг тэднээс улс нь авсан гэх орлогын дүнтэй харьцуулсан шинжилгээг хийсэн билээ. Хамгийн их татвар улсад төлсөн 25 компанийг авч үзэхэд компанийн төлсөн гэх татварын хэмжээ Засгийн газрын авсан гэх татварын дүнгээс даруй 25 тэрбум төгрөгөөр давсан билээ. Энэ бол хөндлөнгийн аудитын байгууллагаар хянуулсан дүн. Нэг зүйлийг хоёр талаас нь тайлагнаж байхад тоо яагаад зөрөв гэдэг асуудал мэдээж үүснэ. Энэ зөрүү нь тайлангийн нэгтгэл буруу байгаагаас болов уу? Эсвэл компанийн төлсөн мөнгийг манай төрийнхөн төсөвт хийлгүйгээр хувь хувьсгалд зарчихдаг юм уу? Эсвэл компаниуд төрийг гүтгээд, өгөөгүй мөнгөө өгсөн гээд байна уу?

Энэний учрыг олох гээд Ерөнхий сайдаар ахлуулсан үндэсний зөвлөл гэгч хуралдаад асуудлыг Үндэсний Аудитын Газар өгчээ. Харин Энэ газар хагас жил хүлээсний эцэст энэ манайд хамаатай асуудал биш гэжээ. Төрийн мөнгийг манах үүрэгтэй энэ байгууллагад хамаагүй бол хэнд хамаатай болж таарах вэ?

Энэ зөрүүний учир өнөөг хүртэл олдсонгүй, хэн ч хойноос нь хөөцөлдсөнгүй. Хэдэн иргэний нийгмийн байгууллагууд л жаал орилоод сүүлд нь намжсан. Одоо 2007, 2008 оны тайлан нь гараагүй л байна. Дахин зөрүү гаргахгүйгээр тайлангаа бэлтгэж байгаа нь дамжиггүй.

Яах вэ?

Оюутолгойн гэрээ манайд ашигтай болох уу?

УИХ 4 хуульд өөрчлөлт оруулж, ОТ-н гэрээг байгуулах бүхий л нөхцлийг Засгийн газарт бүрдүүлж өглөө. Тав зургаан жил олон талаас нь нийтээрээ хэлэлцсэн гэрээ харин Монгол Улсад ашигтай болж чадсан уу? гэдэг асуулт мэдээж тавигдана. Мэдээж энэ асуултын хариуг цаг хугацаа л харуулна. Гэхдээ олон судалгаа тооцоо, үзэл баримтлал, гэрээний явц зэргээс үндэслэн хэдэн зүйлийг тэмдэглэхийг хүслээ.

Юуны өмнө гэрээ хэлэлцээг илүү сайн зохион байгуулалттай, төлөвлөгөөний дагуу хийх чадвараар гадны хөрөнгө оруулагчид илүү байсан гэж бодож байна. 2004 онд гэрээний төслийн анхны хувилбарыг хоёр тал гаргаж ирсэн. Дараа нь 2007 онд, дараа нь 2009 оны эхэнд, дараа нь 2009 оны намар. Энэ дөрвөн хувилбарыг харьцуулж үзвэл 2004 оныхоос бол эцсийн гэрээ харьцангуй илүү болсон. Харин сүүлийн гурван хувилбар эдийн засгийн утгаараа бараг ойролцоо. Өөрөөр хэлбэл маш олон зүйлийг хэлэлцээний үед шинэчлэн ярьж байсан ч хөрөнгө оруулагч өөрийн ашгийг бууруулахгүй байх, өөрийн үүрэх эрсдлийг аль болох Монголын талд шилжүүлж чадсан юм. Анх хэлэлцээг эхлүүлэхэд хөрөнгө оруулагчийн санал болсон хувилбар дээр ярилцаж эхэлсэн нь хэлэлцээг бүхэлд нь ихээхэн түвэгтэй болгосон. Түүнчлэн гэрээ байгуулах сүүлийн үе шатанд компани, Монголын тал хоёрын дундын асуудал биш, Засгийн газар, УИХ-ын хоорондын асуудал мэтээр хэлэлцээг эргүүлж чадсан нь тэдний томоохон амжилт байсан болов уу.

Зэсийн үнэ нэг өдөр их өндөр болоход дараачийн ардын баатар, эх оронч, явцуу сонирхолтой улс төрчид гарч ирж, гэрээг дахин хэлэлцэх асуудал үүсч болох л юм. Харин түүнээс ч дор зүйл бол хөрөнгө оруулагч Монголын хуулиудыг өөрт ашигтайгаар өөрчилж, түүнийхээ үр шимийг хүртэхийг хүсэх эрмэлзэл байх ба тэдэнд энэ санаагаа гүйцэлдүүлэх мөнгө, холбоо сүлбээ байх болно.

(үргэлжлүүлж магадгүй)

Оюутолгойн гэрээ удахгүй батлагдах бололтой

Олон жил яригдсан Оюутолгойн гэрээ удахгүй батлагдах бололтой. Ямар ч байсан Засгийн газар, УИХ-ын намын бүлгүүд энэ гэрээг хурдхан батлах нь зөв гэж үзэж байгаа нь ажиглагдаж байна. Харин хэдхэн сарын өмнө олон нийтийн, мөн УИХ-ын гишүүдийн ихээхэн эсэргүүцэлтэй тулгарсан гэрээний төсөлд ямар өөрчлөлтүүд орсон нь тийм ч тодорхой биш байна. Тиймээс анхаарч үзсэн байгаасаа гэсэн зарим асуудлын талаар энд бичив.

Өмнөх гэрээний төслийн нэгэн томоохон асуудал бол урьдчилгаа төлбөр болон Монголын талын ирээдүйд хийх хөрөнгийн эх үүсвэрт тооцох хүүгийн хэмжээ их өндөр байсан явдал. Тухайлбал, 9.9 хувь дээр АНУ-ын хэрэглээний үнийн индэксийг нэмсэн хэмжээнд Айвенхоуд хүү төлөхөөр тохирсон байсан. Энэ нь нэгдүгээрт өндөр хэмжээтэй хүү, хоёрдугаарт хэрэглээний үнийн индекстэй хүүг холбох нь Монголын талын хүлээх эрсдлийг нэмэгдүүлж байгаа. Адаглаад ХҮИ биш ДНБ-ний дефлятор хэмээх үзүүлэлтээр инфляцийг тооцох нь зөв юм.

Өөр нэг асуудал бол ногдол ашгийн суутгал татварыг чөлөөлж, менежментийн төлбөр хэмээх их өндөр хэмжээтэй төлбөрийг төлөхөөр тохирсон явдлыг өөрчлөх шаардлагатай юм. Ийм өндөр хэмжээний менежментийн төлбөрийг дэлхийн аль ч улсад төлдөггүй гэдгээ Рио өөрөө хүртэл хүлээн зөвшөөрч байгаа. Өндөр төлбөрийн жишиг тогтоох нь баялаг ихтэй манай улсад алсдаа ч таатай зүйл яав ч биш. Тэгээд ч бид 34 хувийг эзэмшлээ гээд ямар нэгэн эрх нэмэгдэж байгаа зүйл үнэн хэрэгтээ байхгүй шүү дээ. Учир нь 34 хувиа бид өндөр хүүтэй зээл хэлбэрээр санхүүжүүлж байгаа, мөн удирдлагын шийдвэрт оролцох боломжгүй байгаа. Тиймээс 34 хувь эзэмшсэний төлөө бид ямар нэгэн татварын буулт хийх нь зохисгүй юм.

Ногдол ашгийн суутгал татвар уг нь хуулинд 20 хувьтай, харин Канад Монголын тохиролцоогоор бол 5 хувь. Энэ нь олон асуудлыг үүсгэж байгаа зүйл юм. Тухайлбал, давуу эрхтэй хувьцааг зөвхөн Айвенхоу өөртөө гаргаж, Монголын тал ногдол ашиг авахаас өмнө өөртөө ихээхэн ашиг хүртэх боломжийг олгож байгаа. Ер нь өнөөгийн гэрээний нөхцлөөр ашгаас Монголд орох орлого цаашилсаар л байна. Үндсэндээ Айвенхоу бүх оруулсан хөрөнгөдөө 14 орчим хувийн ашиг хүртсэний дараа л бид тэдэнтэй ашгаас нь хуваалцах тухай асуудал яригдаж байна.

Энэ мэтийн олон асуудал байгаа. Энэ бүгдийг гэрээнд хэрхэн зохицуулахыг хэлж мэдэхгүй байна. Ямартаа ч манайд томоохон гэрээ хийхэд үнэхээр хүндрэлтэй олон хүчин зүйл байгааг энэ хэлэлцээ харуулж байна. Энд шийдвэр гаргах механизм төвөгтэй, чадавхи сул, нээлттэй ил тод биш учир иргэдийн итгэлийг хүлээх чадваргүй байдал зэргийг нэрлэж болох юм.

1.5 сая төгрөг иргэн бүрт өгөх, Оюутолгойн гэрээг зурах хоёр ижил үү

Оюутолгойн гэрээг УИХ-ын хаврын чуулганаар хэлэлцэх нь. Харин саяхан зад шүүмжилж байсан гэрээний төслөө ер нь тэр чигээр нь баталчих нь зөв гэх улс төрчдийн тоо өдөр ирэх тусам нэмэгдсэн харагдана. Хамгийн сонирхолтой нь энэ гэрээг хэлэлцэхтэй хамт иргэн бүрт 1.5 сая төгрөг өгөх асуудлыг УИХ-аар хэлэлцэхээр болжээ. Ингэж энэ гэрээг батлах асуудлыг иргэдэд мөнгө өгөх асуудалтай барьцаалж байгаа нь ямар учиртай вэ?